Sayfalar

20 Haziran 2015 Cumartesi

Muallim Naci: Üdebâ-yı Zamane şiirinin tahlili

Muallim Naci: Bir Nesil Eleştirisi: Üdebâ-yı Zamane

Derler sana bir fırka edîbân-ı sebük-ser:

'İ'câz budur bak ne demiş şâir-i ekber 
Ulviyyeti seyr et bu ne üslûb-ı müşâ'şa'
Olmuş mu desem ebr-i şafak bir kız bürka'
Mon şer buna denmez mi jeni etmeli insâf 
Hur-şîd ile hem-şa'şa'a mehtâb kadar sâf 
Pardon size arz eylediğim sehv-i lisândır 
Dersem ki hatâ eylemedim bunda yalandır 
Mehtap kadar sâf demek böyle beyâne 
Fikrimce olur doğrusu pek sâde-dilâne 
Sen dinlediğin anda şu müdhik kelimâtı 
Başlarsm ibâ etmeğe ber menhec-i âtî:
Elfâzına baksam bu sözün kâidesizdir 
Mânâsma baksam o dahi fâidesizdir 
Üslûb-ı firengâne deyip halt-ı kelâme 
 Yazmakla ne olmuş bir iki safsata-nâme 
Üslûb-ı cedidi biliriz şivesi şeydir 
Üftâdesi mey-nûş ise düşmeni meydir 
Lafzında galat çokça ise tarz-ı nevîndir 
Mânâsı dahi yoksa var â sihr-i mübîndir 
Divânece sözler mi demektir edebiyyat 
Âsâr-ı terakki diyoruz biz buna heyhât 
Sen her ne desen anlar ederler yine ısrâr 
Artık o zaman başlamalı gülmeye nâ-çâr 

Tanzimat şiirinin önemli isimlerinden Muallim Nâci, hem eski şiir zevkiyle hem de Batılı anlamda yeni şiiriyle sanatını örmüş bu yolda estetik kıymeti haiz eserler vücuda getirmiştir.
Bir dönem eski edebiyat taraftarlarının kümelendikleri bir mahfil olmuşsa da gerçekte Muallim Nâci yeni bir edebiyat kurmanın uğraşını veren şairlerin başında gelir. Onun talihsizliği kısmen İstanbul’dan uzak oluşu ve çok geç yaşlarda yabancı dil öğrenmesi olmuştur. Şairlik yeteneği açısından Ekrem ve Hâmid’den aşağı kalmayan Nâci, bir başka fırsatların elinde çok farklı bir şair kimliğine bürünmesi muhtemel sanatkârlardandır. Roman hariç edebiyatın hemen her türünü deneyen Nâci daha çok şair kimliği ile bir iz bırakmıştır. Ekrem ile olan münakaşalarında çoğu kez haklı çıkmasına rağmen konjonktürün rüzgârım arkasına alamadığından edebiyat tarihlerine hep söz konusu münakaşalarla geçmiştir denebilir.

Yukarıdaki manzume Nâci’nin bu yönünü ve Ekrem ve tilmizlerinin temsil ettiği yeni edebiyat taraftarlarıyla olan münakaşalarının yansıtıldığı bir eleştiri metnidir. Zamanın ediplerine cevaben yazılan bu manzumede, devrin kimi tartışmaları satır aralarında dikkatlere sunulmuştur. “Şair- i ekber” söz grubuyla Ekrem’in kastedilmiş olması muhtemeldir. Batılı yaşayış tarzıyla tanınan ve kendisine Fransızca büyüklük anlamım veren “Le Ekrem” diye niteleyen Recaizâde Mahmud Ekrem’in bazen ifrata kaçan tasarruflarda bulunduğu bilinmektedir.

Muallim Nâci yeni oluşmaya başlayan bütün bu frenk tarzı şiir anlayışını ince bir üslupla alaya alır. Buna göre; “şair-i ekber”in mucize diye takdim ettiği şey bir yığın safsatadır. Üslub-ı frengâne kelâmın haltıdır. Üslub-i cedid dedikleri mey düşmanı, lafzında yanlışı çok gözde bir tarzdır. Şiirlerin çoğu anlamsızdır. Nâci;

Divânece sözler mi demektir edebiyat

diyerek suçlamasını keskin bir dille ifade eder. Şairin muhatabını Fransızca unvanlarla nitelemesi de onun alaycılığının bir başka göstergesidir.

Mon şer buna denmez mi jeni tmeli insâf

Bu tarz itham ve alaylar sonraki yıllarda özellikle Mehmet Celâl’in manzumelerinde bir kez daha gündeme gelecektir.

Muallim Nâci, şiir görüşü ile ne bütünüyle eskiyi olduğu gibi devam ettirmek ne de körü körüne bir Batı hayranlığına kapılıp, kendi edebiyatımızı tümden unutmaya karşıdır. O daha sonra mutavassitîn diye adlandırılacak olan ılımlıların fikirlerini taşır. Bir bakıma onlann fikir babalığını yapar. "Nâci Efendi, devrinde yeni edebiyat taraftarlarının da eskiyi ayniyle yaşatmak istemelerini yanlış bulur. O, hem eski edebiyattan hatta ona kaynaklık eden Arap ve Acem edebiyatlarından hem de Batı edebiyatlarından 'nazar-ı millî'den uzaklaşmadan yararlanılabileceğini kabul eder. "

Bir dönem Mes’ûd-i Harâbâtî mahlâsıyla eski şiirin zevk estetiği doğrultusunda gazeller kaleme alan Muallim Nâci söyleyiş, imge yapısı ve kelime kadrosu ile bu formun son dönemdeki en güzel örneklerini ortaya koyar. Etrafında oluşan tilmizleri de bu gazellere nazire yazmaktan kendilerini alamazlar.

Hiç yorum yok:

Yorum Gönder

Yorumunuz için teşekkürler!